Ajax Loading Image

Adətən “mədəniyyət” sözü “incəsənət” sözü ilə qarışdırılır. Bizə uşaqlıqdan deyirlər ki, mədəniyyət insanın sahib olduğu ən ali, ən əsas mənəvi əmlakdır. O özünə dini, elmi, incəsənəti, fəlsəfəni, insanın ən parlaq intellektual, texnoloji, və məişət sahələrində ən böyük nailiyyətlərini tərənnüm edir. İnsanı heyvandan fərqli edən də elə odur. Sənətçi isə, müvafiq olaraq, mədəniyyət işçisidir. Muzeylər mədəniyyət məbədləridir və s.

 

Bəs belədirmi?

 

Heç bir halda. Bəli, mədəniyyət müəyyən dərəcədə insanı təbii aləmdən fərqləndirən cəhət ola bilər. Amma bu ayrım insanın özünə onun beyninin əsassız antroposentrik məqsədlər uğrunda gecə-gündüz işləməsindən başqa nə verir? Yəni guya ki, insanın seçilmiş olması və yüksək imtiyazları ona təbiətlə ürəyindən necə keçirsə, elə davranmaq səlahiyyəti verir. Halbuki hazırki ekoloji böhranı izləyərək, belə özündən razı yanaşmanın hansı nəticələrə gətirdiyini görə bilərik. Amma mən başqa bir şey haqqında danışmaq istərdim.

Əslində mədəniyyət sevmədiyi dini, fəlsəfəni, və incəsənəti çətinliklə qəbul edir. Və onun insan fəaliyyətinin sakral, intellektual və sənət məhsullarını dərhal öz içinə daxil etməsi yalnız bir şey haqqında xəbər verir – bu yolla mədəniyyət insanın bu ehtiras dolu məşğuliyyətini neytrallaşdırmaq, zərərsizləşdirmək və axtalamaq məqsədi daşıyır. Beləliklə, mədəniyyətin məqsədi bu növ fəaliyyətləri dişsiz, zərərsiz bir hala gətirməkdir.

Niyə?

Çünki bu sahələr transqressivdir, onlar özünə insanın başlıca partlayıcı istəyini daxil edir – uşaqlıqdan onun boynuna qoyulan bütün məhdudiyyətlərdən, cəmiyyətin bütün boğucu qəliblərindən yaxa qurtarmaq, ruhun ağlasığmaz azadlığına qovuşmaq. Mədəniyyətin isə məqsədi bunun tam əksidir – Filosofun, Rəssamın, və Peyğəmbərin nailiyyətlərinin qorunub saxlanılması, bu alovlu impulsların harasa gözdən kənara, muzeylərin bər-bəzəkli qablarına və mədəniyyət arxivlərinə doldurulub guya gələcək nəsillər üçün saxlanılmasıdır. Ancaq gələcək nəsillər onsuz da bu dondurulmuş və meyidəbənzər əsərlərdən  heç bir şey anlamayacaqlar, belə ki həqiqi olan həmişə “burada və indi” yaradılır, və heç bir dondurulmaya və arxivləşdirməyə sığmır. Alovlu sənət impulsunun istənilən dondurulması bu impulsun öldürülməsi deməkdir. Həyat təcrübəsi və əsaslı araşdırmalar göstərir ki, sonrakı nəsillər bu cür dondurulmuş və statik əsərlərdə əvvəlki nəsillərin çatdırmaq istədiklərini anlamaq iqtidarında deyillər. Qədim dövrlərin bütün mədəniyyətləri – Paleolit, Babil, Misir, Antik və bu kimi mədəniyyətlər – bizim üçün əlçatmazdır, özlərini sadəcə zahiri ekzotik dekorasiyalar kimi təzahür etdirirlər. Belə ki, açarlar, yəni dil itirilmişdir. Biz orta əsrlərin və qədim dünyanın abidələrinə öz müasir dünyamızın baxış bucağından baxır, və o dövrün insanının necə düşündüyünü nəzərə almırıq. Keçmiş bizim üçün sadəcə üzərinə öz təxəyyülümüzü yüklədiyimiz anlaşılmaz bir dildir. Bir sözlə, mədəniyyət qlobal zehni qəbiristanlıqdır, reallığın əvəzedicisidir, zahidin üsyankar ruhunun sözlə ifadə edilə bilməyən, və kiminsə nə vaxtsa düşündüyü bütün şeylərdən daha yüksəkdə olan nöqtəyə aparan yolunda dayanan pudralanmış maneədir.

 

Beləliklə burada biz, dini incəsənətlə, daha doğrusu peyğəmbəri (müqəddəsi, guşənişini) rəssamla birləşdirən həmin mövzuya – apofatika mövzusuna gəlirik.

 

Peyğəmbər də, rəssam da intuitiv olaraq heç bir adı olmayan, izah edilməz şeyə çatmağa can atırlar. Bu canatmada, hansı ki bütpərəstlik ənənəsinə həkk edilib, onlar “qeyri – mədəni” işlərə imza atır, o fəaliyyətlər ki, mədəniyyət tərəfindən qəbul edilmir, mühakimə olunur, dağıdıcı, radikal, və hətta ekstremist adlandırılır. Dünyəvi dediyimiz mədəniyyət belə fəaliyyətlərdən alovdan qorxan kimi qorxur. Gəlin monoteist ənənəsinə nəzər yetirək, hansında ki, bütlərin dağıdılması nəinki əsas xüsusiyyətlərdən idi, həm də prinsipial xarakteristikalardan biri idi. Qədim Babildə İbrahim tanrıların bütlərini yıxırdı, hətta öz atasının düzəltdiklərini belə. Musa isə öz millətinin düzəltdiyi qızıl buğanı sındırıb. 20-ci əsrin avanqard incəsənətində Pablo Pikasso deyirdi: “Muzeyləri yandırın!”. Antonin Arto israr edirdi ki, “şedevrləri rədd etmək lazımdır!” Futuristlər də keçmişdəki hər şeyi proqressə maneəçilik törətdiyi üçün aşmaq lazım olduğunu bildirirdi. Avanqard sənətin radikalları insan mədəniyyətinə ruhun şərtsiz azadlığa, həmin adsız hədəfə qovuşmasına mane olan qlobal bütpərəstlik sistemi kimi qarşı çıxırdılar. Bunun ən bariz nümunələri Kazemir Maleviçin “Qara Kvadrat” əsəri və Kəbənin Qara Kubudur.

 

Maleviç ”Qara Kvadratı” ŞƏKLİN özlüyündə olan mahiyyətinin kollektiv təsviri kimi yaradıb, bununla da bu “heç” obrazında əvvəlki təsviri incəsənət tarixindəki, dünyadanın bütün rəsmlərindəki vizual fərqliliyin tamamını yox edib. Onun yaratdığı bu istiqamət – “suprematizm” – incəsənətin sonuncu və ən yüksək mərhələsi olmalı idi. Kəbəyə gəldikdə isə, tarix bunu deyir ki, müsəlmanlar Məhəmməd peyğəmbərin başçılığı ilə Məkkəni ələ keçirdikdən sonra, peyğəmbər insanları aktiv şəkildə təsvir olunmaz və ifadə olunmaz Reallıq kimi vahid Tanrıya yönləndirir.  Bu isə öncəki tanrı və tanrıçaların bütlərinin məhv edilməsi ilə nəticələnir. Beləliklə Kəbənin ərazisinə daxil olan Məhəmməd, “Haqq gəldi, batil puç olub getdi. Həqiqətən də, batil puçluğa məhkumdur!” ayəsini (Əl İsra 17/81) oxuyaraq, Kəbədə Qüreyş tayfasının qoyduğu 360 bütü məhv edir. Bundan sonra müsəlmanlar Mənat tanrıçasının bütü də daxil olmaqla Kəbədən kənarda yerləşən digər bütləri də məhv edir.

 

Beləliklə, dini xadimlərin və avanqard, radikal sənətçilərin izlədiyi apofatik, bütlərə qarşı ənənə şüurda və ya düşüncədə olan tıxac və səs-küyün aradan qaldırılması və “həqiqətin aydınlığına” qovuşmaq üçün istifadə olunan “koqnitiv alətlər” dəsti kimi insan tarixinin ən erkən dövrlərinə gedib çıxır.

Usually the word “culture” is conjugated with the word “art”. We are told from childhood that culture is the highest, most important spiritual heritage of mankind. It includes religion, science, art, philosophy, and the most striking intellectual, technical, and economic achievements of the human race. This is what distinguishes a person from an animal. And the artist, respectively, is a cultural worker. Museums are temples of culture. Etc.

 

Is it so?

 

Absolutely not. Yes, culture, to some extent, may be a sign of man’s difference from the natural world. But, what does this give the man himself, besides pumping his brain for unjustified anthropo-racist ambitions, thinking that he is marked by the highest prerogative and chosenness, and therefore has the right to control the natural world according to his free will? Observing a terrible environmental crisis, we see what such an arrogant approach has led to. But I would like to point out the following.

 

In fact, culture hardly tolerates any religion, philosophy, and art it dislikes. And the fact that it immediately swallows sacred, intellectual and artistic products of human activity speaks only about one thing – in this way it tries to unarm, castrate, and neutralize this passionate human activity. Thus, the goal of culture is to turn this activity into something toothless, harmless.

 

Why?

 

Because these areas are transgressive, they represent the main explosive desire of man – to break out of all the restrictions imposed on him since childhood, from all the suffocating molds set for him by society, breaking through to the unthinkable freedom of spirit. The goal of culture is exactly the opposite – preservation of the obvious achievements of the Philosopher, Saint and Artist, clogging of these fiery impulses of breakthrough into the beyond, into the glamorous artifacts of museums and cultural archives, supposedly for subsequent generations. But these generations will still not understand anything in these frozen and cadaveric artifacts, for the true always happens “here and now” and is not subject to any fixation and archiving. Any fixation of the fiery creative impulse is the killing of this impulse. As life practice and basic research shows, subsequent generations are not able to adequately understand the messages of previous generations fixed in static artifacts. All the “cultures” of antiquity – Paleolithic, Babylonian, Egyptian, antique, etc. – are closed from us, presenting themselves as external exotic scenery. For the keys are lost, the language. We look at the monuments of the Middle Ages and antiquities through the prism of modernity, completely disregarding how people thought then. Everything preceding for us is an unfamiliar language into which we project our own fabrications. In a word, culture is a global mental cemetery, a substitute for reality, a powdered obstacle on the path of the rebellious spirit of an ascetic to that which has no names and is higher than any already thought something

 

So here we reach the topic that unites religion and art, more precisely, prophets and artists – the topic of apophatics.

 

Both the prophet and the artist intuitively strive to reach out to what has no name, which is indescribable. In this aspiration, which is included in the tradition of iconoclasm, they commit “countercultural” actions, that is, actions that are not accepted by culture, are condemned, are called destructive, radical, and even – extremist. Secular culture is afraid of such actions as fire. Let us take a look at the monotheistic tradition, in which the destruction of idols was not only an important feature, but also a fundamental characteristic. In ancient Babylon, Abraham destroyed the idols of gods and goddesses, even those made by his own father. Moses broke the golden calf, which was made by his fellow tribesmen … In the avant-garde art of the 20th century, Pablo Picasso exclaimed: “Burn the museums!” Antonin Artaud insisted that “end masterpieces!” Futurists also talked about overcoming the entire past as something that impedes progress. Artists were not joking and it was not said just for the sake of saying. The radicals of the artistic avant-garde opposed human culture as a global system of idolatry, which served as an obstacle to the movement of the spirit to unconditional freedom, to that which has no name. And here is the most eloquent example, not only in content, but also from a visual point of view – “Black Square” by Kazemir Malevich and the Black Cube of the Kaaba.

 

Malevich created “Black Square” as a collective image of the PICTURE as such, “drowning”, annihilating in this zero image all the visual diversity of the previous history of fine art, all the pictures of the world. The direction created by him – “Suprematism” – was supposed to be the last and highest stage of art.

 

As for the Kaaba, the story suggests that after the Muslims, led by the prophet Muhammad, occupied Mecca, the prophet began to actively establish in one God, as an absolutely indescribable and inexpressible Reality. And this meant the destruction of the idols of former gods and goddesses. So, having entered the territory of the Kaaba, Muhammad, reading the verse “The truth has appeared, and the lie has disappeared. Verily, lies are doomed to perish ”(al-Isra 17/81), destroyed 360 idols, formerly established by the Quraysh in the Kaaba. After this, the Muslims destroyed other idols that were outside the Kaaba, among which was the idol of the goddess Manat …

Thus, the apophatic, idol-fighting tradition, which was followed by religious figures and avant-garde, radical artists, dates back to the earliest times of the history of mankind, as a set of “cognitive tools” for eliminating interference and noise in consciousness / thinking and gaining “clarity in truth”.

Обычно слово “культура” сопрягается со словом “искусство”. Нам с детства говорят, что культура – это самое высокое, самое главное духовное достояние человечества. Она включает в себя религию, науку, искусство, философию, самые яркие интеллектуальные, технические, хозяйственные… достижения человеческого рода. Это то, что отличает человека от животного. А художник, соответственно, это работник культуры. Музеи – это храмы культуры. И т. д.

 

Так ли это?

Уверен – абсолютно не так. Да, культура, в определённой степени может явиться знаком отличия человека от природного мира. Но, что это даёт самому человеку, кроме прокачки его мозга неоправданными антропо-расистскими амбициями, мол, что он отмечен высшей прерогативой и избранностью, а значит вправе распоряжаться природным миром по собственному желанию? Наблюдая жуткий экологический кризис, мы видим к чему привёл такой высокомерный подход. Но я хотел бы указать на следующее.

 

На самом деле культура с трудом терпит ненавистные ей религию, философию и искусство. И то, что она сразу же включает в себя сакральные, интеллектуальные и художественные продукты человеческой активности говорит только об одном – таким путём она пытается обезвредить, кастрировать, нейтрализовать эту пассионарную человеческую активность. Таким образом цель культуры – превратить эту активность в нечто беззубое, безобидное.

Почему?

Потому что эти области трансгрессивны, в них проявлено основное взрывное желание человека – вырываться из всех навязанных ему с детства ограничений, из всех заданных ему социумом удушающих форматов, прорываясь к немыслимой свободе духа. Цель же культуры прямо противоположная – консервация очевидных достижений Философа, Святого и Художника, закупоривание этих огненных импульсов прорыва в запредельность в гламурные сосуды музеев и культурных архивов, якобы для последующих поколений. Но эти поколения всё равно ничего не поймут в этих замороженных и трупных артефактах, ибо подлинное всегда свершается “здесь и сейчас” и не подлежит никакой фиксации и архивированию. Любая фиксация огненного творческого импульса – это умерщвление этого импульса. Как показывает жизненная практика и фундаментальные исследования, последующие поколения не в состоянии адекватно понять зафиксированные в статичных артефактах послания предыдущих поколений. Все “культуры” древности – палеолитическая, вавилонская, египетская, античная и т. д. – закрыты от нас, предъявляя себя как внешние экзотические декорации. Ибо потеряны ключи, язык. Мы смотрим на памятники средневековья и древности сквозь призму современности, совершено не учитывая, как тогда мыслили люди. Всё предшествующее для нас – это незнакомый язык, на который мы проецируем собственные, высосанные из пальца измышления. Одним словом, культура – это глобальное ментальное кладбище, суррогат реальности, припудренное препятствие на пути мятежного духа подвижника к тому, что не имеет названий и выше любого уже помысленного нечто.

 

И вот здесь мы подошли к той теме, которая объединяет религию и искусству, точнее пророков (святых, подвижников) и художников – теме апофатики.

И пророк и художник интуитивно стремятся выйти на то, что не имеет названия, что неописуемо. В этом стремлении, которая вписана в традицию иконоборчества, они совершают “контркультурные” действия, т. е. действия, которая культурой не принимаются, осуждаются, нарекаются разрушительными, радикальными и даже – экстремистскими. Светская по-определению культура как огня боится таких действий. Взглянем на монотеистическую традицию, в которой уничтожение идолов было не просто важной чертой, но и принципиальной характеристикой. В древнем Вавилоне Авраам уничтожал идолов богов и богинь, даже тех, что были изготовлены его собственным отцом. Моисей разбил золотого тельца, которого сотворили его соплеменники… В авангардном искусстве 20-го века Пабло Пикассо восклицал: “Сжечь музеи!”. Антонен Арто настаивал, что нужно “покончить с шедеврами!”. Футуристы также говорили о преодолении всего прошлого как того, что мешает прогрессу. Художники не шутили и сказано всё это было не для красного словца. Радикалы художественного авангарда выступали против человеческой культуры как глобальной системы идолопоклонничества, которая служила преградой для движения духа к необусловленной свободе, к тому, что не имеет названий. И вот самый красноречивый пример, не только по содержанию, но и с визуальной точки зрения – “Чёрный квадрат” Каземира Малевича и Чёрный куб Каабы.

Малевич создал “Черный квадрат” как собирательный образ КАРТИНЫ как таковой, “утопив”, аннигилировав в этом нулевом образе всё визуальное разнообразие предыдущей истории изобразительного искусства, все картины мира. Направление, созданное им – “супрематизм” – должен был явиться последней и самой высшей стадии искусства.
Что касается Каабы, то история говорит о том, что после того, как мусульмане во главе с пророком Мухаммедом заняли Мекку, пророк стал активно устанавливать в единого Бога, как абсолютно неописуемой и невыразимой Реальности. А это значит – уничтожение идолов прежних богов и богинь. Так, войдя на территорию Каабы, Мухаммед, читая аят «Явилась истина, и сгинула ложь. Воистину, ложь обречена на погибель» (аль-Исра 17/81), уничтожил 360 идолов, прежде установленных курайшитами в Каабе. После этого мусульмане разрушили и другие идолы, которые находились вне Каабы, среди которых был идол богини Маната…
Таким образом, апофатическая, идолоборческая традиция, которой следовали религиозные деятели и авангардные, радикальные художники, восходит к самым ранним временам истории человечества, как набор “когнитивных инструментов” для устранения помех и шумов в сознании/мышлении и обретения “ясности в истине”.

Müəllif

Teymur Daimi

Tags: