Ceyms Qrey’in (“Ulduzlara doğru” filminin rejissoru) yaradıcılığı XX əsrin 90-cı illərindən başlayır. Artıq, ilk filmi ilə (“Kiçik Odessa”, 1994) diqqətləri cəlb edən rejissor, bu filmə görə “Venesiya Film Festivalı”nda “Gümüş Şir”(Silver Lion) mükafatına layiq görülmüşdü. “Kiçik Odessa” filmi, ailə münasibətləri mövzusunda çəkilmiş kriminal dramdır. Ceyms Qrey, bu mövzuya demək olar ki, bütün yaradıcılığı boyu toxunmuşdur. Onun filmlərində baş verən hadisələr, filmin, bir-biriylə qohum olan qəhramanları arasındakı gərginliyin təzahürüdür. Rejissor, “Kiçik Odessa” filmində nəhəng Maksimilian Şel ilə gənc, lakin çox istedadlı Tim Rot arasında düyünə saldığı ata-oğul münasibətlərini, “Ulduzlara doğru”  filmində ustad Tommi Li Cons’la, ondan heç də geri qalmayan Bred Pitt arasında bir növ açmağa çalışmışdır.

 

“Ulduzlara doğru” filminin baş qəhramanı, mayor-astronavt Roy Makbrayd işinin peşəkarıdır. Ən təhlükəli anlarda belə, Royun şüuru hisslərinə hakim kəsilə bilir. Filmin əvvəlində kosmik stansiyada qəza baş verir və bu qəza  Royun həyatına son qoya bilərdi, ancaq, hətta bu məqamda belə o, vəziyyəti idarə edə bilir, onun nəbzi səksəndən yuxarı qalxmır. Lakin, bütün film boyu peşəkarlıq maskası altında gizlənən soyuqqanlılığın iç üzü, Roy Makbrayd’ın, Mars planetindəki “NASA”-nın məxfi bazasında atasının sağ olub-olmamasını aydınlaşdırmaq məqsədi ilə ona səsli məlumat göndərməsi zamanı ifşa olunur. Bazanın əməkdaşları, Roy’un həyacanlandığını və hisslərini idarə edə bilmədiyini aşkar edirlər. Bu epizoddan sonra, tamaşaçı, xəyallarında qayıdır filmin əvvəlinə – kosmosda elmi-tədqiqat stansiyasında baş verən qəza zamanı Roy Makbrayd’ın kosmosdan yerə qədər yuvarlanması səhnəsini bir daha seyr edir. Aydın olur ki, skafandrın içindən çölə zillənən buz kimi baxışlar, soyuqqanlılıq heç də peşəkarlığın deyil, sadəcə, həyata, ətrafa, İv’ə (Liv Tayler), eləcə də ölümə necə biganə olmasının təzahürüdür. Məhz bu zaman tamaşaçıya aydın olur ki, Roy’un, sükutu, tənhalığı, bütün hissləri və hissizlikləri qeyri-müəyyənliyin bəhrəsidir. Roy, hər səfərində kosmosa uçanda, suallarına cavab tapacağı ümidiylə yola çıxır. O, başa düşməyə çalışır ki, on yeddi il əvvəl onu və anasını qoyub, ucu-bucağı olmayan kosmosa gedən atası sağdırmı?! Bəlkə, o, heç vaxt onları atıb getməyib?! Bəlkə, heç onun atası olmayıb?! Ata obrazı, bəlkə, anasının uydurmasıdır?! Bəlkə, elə İsa’nın atası, həm də onun atasıdır?!… Bütün bu suallar, Roy’u, reallıqla illüziya arasındakı qeyri-müəyənlikdə boğur.

 

Mayor Makbrayd’ı Mars planetinə aparan kosmik gəmi, yolda SOS siqnalı alır. Təlimata əsasən, gəmi heyəti SOS siqnalına cavab olaraq, siqnal gələn kosmik gəmiyə kömək etməlidir. Lakin, mayor Makbrayd bunun əlehinədir. Çünki, mayorun Mars planetinə çatdırılması məxfi tapşırığın tərkib hissəsidir. Makbrayd bildirir ki, gəmi, heç bir halda ləngiməməlidir! Bu fikir, gəmi heyətinə qeyri-insani görünür və Makbrayd’ın təkidlərinə baxmayaraq, səlahiyyətli gəmi kapitanı öz qərarını verir – gəminin kapitanı və mayor Makbrayd, SOS siqnalı gələn elmi-tədqiqat gəmisinə yollanırlar. Humanist kapitan, alimlərin elmi təcrübəsinin qurbanı olan meymunun hücumuna məruz qalır və həlak olur. Bu, tükürpədən, çox qorxunc bir səhnədir. Vəhşiləşmiş meymun, kapitanı diri-diri yeyir. Əslində, bu kadrı insan vəhşiliyinin metaforası kimi başa düşmək olar. Təbiətmi bizdən qisas alır, yoxsa özümüz-özümüzdənmi?!

 

Filmin sonunda Roy, atasını yerdən milyardlarla kilometr uzaqda, Günəş sisteminin dərinliklərində, Neptunda tapır. Bu qarşılaşma, tamaşaçıya oğlun atasına qovuşması təəssüratını bəxş etsə də, bir az sonra onu ayrılıqla məyus edir. Bəlkə də, Roy, atası ilə deyil, özüylə, öz qorxuları və tərəddüdləriylə üz-üzə gəlmişdi. Bu ayrılıq da, elə həmin tərəddüdlərə son qoymaq idi. Sual yaranır, özünu tapmaq üçün bu qədər məsafə qət etməlisənmi?!  Oğulun, atasını tapması üçün, kainatın bir ucundan, digər ucuna qədər ağlasığmaz məsafə qət etməsi, insanlar arasındakı anlaşılmazlığın, məsafənin metaforasıdır. İnsanlar arasındakı məsafə ulduzlardan da o tərəfədir… Toz qədər xırda bir məxluqun – insanın, özü ilə ruhu arasındakı kosmik məsafəni qət etməsi, həmişə yanında olan, lakin, heç vaxt görmədiyi yaxınlarını tapmasına kömək oldu. Roy Makbrayd, özünə, öz qorxularına, tənhalığına və İv’sizliyə qalib gəldi.

 

“Ulduzlara doğru” filmində, Bred Pitt, Roy Makbrayd’ın xarakterini, obrazın fəlsəfəsini, özünün rəngsiz, lakin zillənmiş  baxışları, qulaq batıran sükutu və Axillessayağı soyuqqanlı davranışları ilə çox gözəl yaşaya bilmişdir.

 

Operator işinə gəldikdə isə, artıq, “Ulduzlararası” (rejissor-Kristofer Nolan, 2014) filmindən ucsuz-bucaqsız kosmosu və heybətli planetləri kameranın obyektivindən görməyi bacaran Hoyte van Hoytema’nın “Ulduzlara doğru” filmindəki iri planlı çəklişləri göz oxşayır. Filmdə ata Makbrayd’la, oğul Makbrayd’ın ayrılıq səhnəsi, ucsuz-bucaqsız kosmos, nəhəng planetlər və bu ahəngdarlığın fonunda toz dənəciyi qədər iki xırda məxluqun – insanın, bir-birilərini yenidən itirmələri səhnələri düşündürücüdür. Tamaşaçıya elə gəlir ki, filmin operatoru Hoyte van Hoytema (və  rejissor  Ceyms Qrey), xırda insanları kosmos, planetlər, sonsuzluq kimi nəhəng fenomenlərin fonunda kamerasının obyektivinə salmaqla, bütün gərginliklərinə, arzularına, iddialarına, idarə etmək istəklərinə, yaşamaqlarına, törəməklərinə, ölməklərinə, hətta, sevməklərinə belə  baxmayaraq, insanların həqiqətən də bir toz dənəciyi qədər-hər mənada-xırda olmaqlarına işarə edir. Bu mənada operator işi təqdirə layiq hesab edilə bilər.

 

Bu film, sonsuzluq və əbədiyyət, insanlar arasındakı uzun ayrılıqlar, sonsuz məsafələr və tənhalıq haqqındadır… Bir də qovuşmaqlar haqqındadır.

The creativity of James Gray (director of the film “Ad Astra”) dates back to the 1990s. The director who has already attracted attention with his first movie (“Little Odessa”,1994) was awarded “Silver Lion” at “The Venice Film Festival” for that one. “Little Odessa” is a criminal drama about family relationships. James Gray has touched this topic almost throughout his entire career. Events in this movie  are  manifestation of the tension between characters that are relatives to each other.  In “Ad Astra” the director has sought to uncover knot of father-son relationship, that he created between great Maximilan Schell and young but very talented Tim Roth in “Little Odessa”, with  the help of  the master Tommy Lee Jones and Brad Pitt who don’t  really lag behind.

 

The main hero of “Ad Astra”, major-astronaut Roy McBride is the professional of his work. Even in the most dangerous moments, Roy is in control of his consciousness. At the beginning of the movie, there was an accident at the space station that could have ended Roy’s life, but even at this point he was able to handle the situation and his pulse did not rise above eighty. However, this kind of presence of mind hidden under mask of professionalism throughout the entire movie, is revealed when Roy McBride sends him sound information to reveal his father’s survival on NASA’s secret base on Mars. Staff at the base find out that Roy is anxious and unable to control his emotions. Following this episode,  viewer returns at the beginning of the movie at their imagination – once again observing the scene of Roy McBride’s rolling from space to Earth during an accident at a space research station. It becomes clear that icy glance thrown at outside world out of the space-suit isn’t manifestation of professionalism, but indifference towards life, environment, Eve (Liv Tyler) and death. It becomes clear at this point to viewer that Roy’s silence, loneliness, all his senses and insensitivities are the results of uncertainty. Roy travels to space every time hoping to find answer to his questions. He is trying to understand whether his father, who had left him and his mother seventeen years ago for departing to endless space is alive or not?! Maybe, he never really left them?! Maybe, he was not even his father?! Maybe, the image of dad is just his mother’s fable?! Maybe, the father of Jesus is  his father too?! … All these questions are strangling Roy in uncertainty between reality and illusion.

 

The spacecraft that takes major McBride to Mars receives a SOS signal on the way. According to  instructions, crew must assist spacecraft from which the signal is sent in response to the SOS signal. But major McBride is against it. Because delivery of the major to Mars is part of the secret mission. McBride states that the ship should never slow down! The idea seems to be inhuman to the ship’s crew, and despite McBride’s insistence, the competent ship captain makes decision – the ship’s captain and major McBride, depart  to a research spacecraft where SOS signal was received from. Humane captain is attacked and killed by a monkey, a victim of the scientific experience of scientists. This is a very scary scene. The terrified monkey eats the captain alive. In fact, this scene can be understood as a metaphor for human atrocities. Is nature taking revenge on us, or we take a revenge on ourselves?

 

By the end of the movie, Roy finds his father, billions of miles away, in the depths of the solar system, in Neptune. Although this encounter gives viewer the impression that son is reunited with his father, later disappoints by separation. Maybe, Roy had encountered not his father, but his own fears and doubts. This separation was also to put an end to those fears. The question arises, do you have to go so far to find yourself?! This unbelievably long journey of the son going from one end of the universe to the other, for finding his father, is a metaphor misunderstanding and distance between humans. The distance between humans is also beyond the stars… A tiny, like a dust creature – a human being – overcoming cosmic distance between himself and his spirit, has helped him find his closest people, that were always there, but he had never notice them before. Roy McBride overcame himself, his fears, his loneliness and Eve-lessness.

 

In “Ad Astra,” Brad Pitt was perfectly able to live within Roya McBride’s character, the philosophy of this image, his colorless but tedious glance, his quiet silence, and cold behaviour like Achilles.

 

As for the work of the cinematographer, large format images by Hoyte van Hoytema who is able to see endless space and magnificently big planets in “Interstellar” (director-Christopher Nolan, 2014) are just great. The scenes where father and son McBride separate, the endless space, giant planets, and the loss of two tiny creatures – human beings, losing each other in the light of this harmony are breathtaking. Viewer feels that  by transferring tiny people to the lens of camera on the background of space, planets, and giant phenomena such as limitless director of photography, Hoyte van Hoytema (and director James Gray) hint at how small humans are – like a dust by all means despite their tensions, desires, dreams, ambitions, desires of control,  living, expanding, dying, even loving.  In this sense the work of cinematographer can be considered really worthy.

 

This movie is about infinity and eternity, long divisions between people, endless distances and loneliness…That is about consolidations.

Anar Məmmədov

Tags: