Filmlər həmişə güclü təsir aləti sayılıb. Bir film çəkməklə yüzlərlə ideyanı təbliğ edə bilərsən – bu heyvan hüquqları da ola bilər, soyqırım təbliği də – yəni hər şey rejissorun ümidinə qalıb. Bu mənada Nasist Almaniyası tarixin ən məşhur propaqanda filmlərinə imza atıb. Bəli, Nasist Almaniyasının ən güclü silahlarından biri film sektoru idi. Nasist film propaqandasının əsas hədəfi elə alman xalqı olsa da dünya hələ də Leni Rifenştalın Triumph des Willens (Əzmin qələbəsi) və Olympia filmlərindən bəhs edir. Çox maraqlıdır ki, Nasizm üçün propaqanda filmləri çəkən rejissorlar, filmlərdə rollara çəkilən aktyorlar İkinci Dünya Müharibəsindən sonra hələ də fəaliyyətdə idilər. Rifenştal hətta 1940-cı ildə çəkməyə başladığı Tiefland (Alçaq torpaqlar) filmi ilə Kann festivalına müraciət etmişdi. Rifenştal 2003-cü ildə, 101 yaşında öldü amma onun hərəkətləndirdiyi təbliğat maşını hələ də işləyir.

 

Bu təbliğat maşınının rejissorlarından Fridrix Kirçof (1901-1953) Anschlag auf Baku (Bakıya hücum) filmini çəkməyə qərar verir. Filmin əsas mövzusu Bakı və onun neft sənayesidir. Hadisələr 1919-cu ildə, Bakıda keçir. Lakin film tarixi film deyil, triller janrındadır. Buna görə də, necə deyərlər “xəyal məhsuludur”. Belə ki, heç bir real və tarixi personaj filmdə əks olunmayıb.

 

Film gözlənilməz şəkildə “Sarı Gəlin” xalq mahnısının müşaiyəti ilə başlayır. İlk səhnələrdə Bakıdakı maqnatlar var: Corc Kemps (amerikan), Mister Yensen (danimarkalı), Mister Hanson (isveçli) və Mamulyan (erməni). Filmin baş rolu isə Hans Romberqdir. Hans Birinci Dünya Müharibəsində ruslara əsir düşür və inqilabdan sonra həbsdən azad olub Bakıya işləməyə gəlir. O, burada neft maqnatı Kempsin şirkətində işləməyə başlayır və təhlükəsizlikdən məsul olur. Milyonerlərin neft mədənlərinə tez-tez hücumlar baş verir, “ağıllı” qəhrəmanımız Hans isə bilir ki, bu işin arxasında ingilislər var. O, həmçinin Corc Kempsin qızı Silviya Kempsə aşiq olur.

 

Filmin antaqonisti isə Britaniya hərbçisi Persi Forbesdir. Onun da Silviyadan xoşu gəlir, həmçinin gizlin şəkildə neft maqnatlarının torpaqlarını ələ keçirmək istəyir. O, hətta neft buruqlarında partlayışlar da təşkil edir. Filmin 19-cu dəqiqəsində yanğınları söndürməyə qaçan Bakı camaatını da burda görürük. Bu vaxt Romberq yaralanır. Partlayışdan sonra Persi Forbes Bakının polis rəisi Barakovla görüşür və ona təhlükəsizlik üçün Türk ordusunun şəhərə dəvət etməsini təklif edir. Bununla da biz 28-ci dəqiqədə artıq Türk ordusunun Bakıya daxil olmasını görürük. Osmanlı və Azərbaycan bayraqlarını da filmdə ilk dəfə görmüş oluruq. Lakin çox keçmədən ara yerə qarışır. Bu dəfə ingilis agentlərinin təhriki ilə ermənilər və azərbaycanlılar bir-birlərini qırmağa başlayırlar. Forbes bu dəfə başqa bir təkliflə gəlir – Bakının İngilis ordusuna verilməsi. Çox keçmədən Forbes özünü Bakının qubernatoru elan edir və bütün hakimiyyəti əlinə alır.

 

Barakov bir müddət sonra öz səhvini başa düşür və Romberqin köməyini istəyir. Romberq yerli əhalini təşkilatlandırır və onlar birlikdə ingilisləri Bakıdan qovurlar. Hans Romberqin yeganə xəyalı isə Almaniyaya qayıtmaqdır.

İndi isə gələk filmin çəkilmə prosesinə. Kirçoffa Bakıya müəyyən qədər oxşayan bir şəhər lazım idi – neft buruqlarının bu qədər intensiv və belə demək mümkündürsə, “meşə kimi” çox olduğu bölgələr Almaniyada yox idi. Buna görə də həmin səhnələr üçün Rumıniyanın Moreni və Beykoy şəhərləri seçildi. Digər səhnələr isə Polşa və Almaniyada çəkilirdi. 4 noyabr 1940-cı ildə çəkilişləri başlayan filmin “dünya premierası” 18 avqust 1942-ci ildə baş tutdu. Filmdəki əsgərlər Rumın krallığının öz ordusundan çəkiliş üçün ayırdılığı 900 nəfər əsl əsgər idi. Filmin inandırılıcığı üçün həqiqətən neft buruqları partladıldı və yanğınlar törədildi – ətraf kəndlərin camaatı isə partlayış səslərindən təəccüblənirdilər. Filmin səhnəyə qoyulmasından 3 gün sonra isə Nasist bayrağı artıq Elbrus dağına sancılmışdı. Filmin başqa bir premyerası isə Fransada, 11 mart 1943-cü ildə olub.

 

Filmin çəkilişləri o dövr üçün fenomenal idi. 3 milyon reyxmarkdan, yəni indiki valyuta ilə 50 milyon manatdan daha çox başa gələn filmin qazancı gözlənilməz dərəcədə az olmuşdu. Filmdəki bütün aktyorlar – hətta türk əsgər rolunu oynayanlar belə avropalı idi. Filmin musiqisi ilə məşhur avstriyalı bəstəkar, Berlin filarmoniyasının konduktoru Aloiz Melixar məşğul olub. Aloiz 1923-1926-cı illərdə Helenendorf qəsəbəsində (indiki Göygöl şəhəri) musiqi müəllimi işləyirdi. Filmdəki Sovet casusu rolunu oynayan şəxs isə Aruz Vartandır. 1880-ci ildə Naxçıvanda doğulmuş Aruz da 1945-ci ildə ürəktutmasından vəfat edib.

Bəlkə də gəlməli olduğumuz nəticə daha sadədir – incəsənət elastikdir. Əyilib, bükülə bilər. “Bakıya hücum” təkcə almanlara yox, həm də Avropalılara və oradakı azərbaycanlı, erməni və gürcü əsirlərə Qafqazın qurtuluşunun sadəcə Nasist işğalından keçəcəyi ideyasını yeridirdi. Həmçinin alman ordusuna qəhrəmanlıq ruhu aşılayır, döyüşə ruhlandırırdı. Nəticə isə göz qabağındadır – yüzminlərlə qurban, puç olmuş həyatlar. Nasist filmlərinin çoxu qadağan olunsa da, akademik analizlər üçün açıla və tədqiq edilə bilər ki, dünyanı potensial yeni nasistlərdən qoruyaq.

İzləİzlə

Movies are excellent propaganda tools. Just by shooting one video you can preach hundreds of ideas, let it be either protecting animal rights or provoking people to commit genocide – it’s all up to director. In that case, Nazi Germany was an author to most remarkable propaganda movies. Yes, it was their strongest weapon of war. Although it’s main target audience were German folk, world still talks about Leni Riefenstahl’s “Trump of Will” and “Olympia”. What’s interesting is propaganda tools of Nasizm – actors and directors – were still active after the war. Riefenstahl even had the guts to apply for Cannes Festival with her “Tiefland” (Low Lands) in 1956. She passed on her 101st year, but the machine she started is still working.

 

One of this propaganda directors Fritz Kirchoff (1901-1953) directed Anschlag auf Baku (Attack on Baku). Movie’s main plot is around Baku and it’s oil industry. Set is dated 1919, Baku. But movie genre is not historical, but thriller. Therefore, it’s completely imagination. There are no any historical people portrayed in film.

 

Movie starts with “Sari Gelin” inexpectedly. On early scenes, we see oil magnates of Baku – George Camps (American), Mr. Jensen (Danish), Mr. Hanson (Swedish) and Mamulian (Armenian). Protagonist is Hans Romberg – is a German security officer working for United Oil Company. Previously, he was a German soldier captured as a prisoner of war by Russian forces in WW1. After revolution, he manages to find a job in Baku. He fells in love with Sylvia – daughter of Mr. Camps.

Film’s antagonist is British officer Percy Forbes. He is also into Sylvia and wants to grab oilfields of magnates. No one suspects that he acts as an agent on behalf of the British government. He instigates attacks on oilfields, burns oil wells, blows up stuff. We see Baku folk rushing to extinguish fires on oil wells at 19th minute. Romberg even gets shot. Forbes, the arsonist, acts as if he has nothing to do with it. Afterwards he persuades police minister Barakoff to use a Turkish expeditionary force to protect the fields. We see Ottoman and Azerbaijani flags waving at 28th minute. During the festivities, however, another disasters falls on city. English agents are provoking Armenians and Azerbaijanis. As a result, infighting and massacres occur. Forbes refers to the Turks as responsible for these terrible incidents and brings up a “generous” offer of protection of the oil sources to him and his men. The next day British troops occupies the oilfields and as well as the city. Furthermore, Forbes declares himself as the governor of the city and has total control.

Barakoff, used by Forbes as the new head of the security service, realizes he is only a pawn of the British, but it’s too late. He tries to save what can be saved and asks Romberg for help. The local Azerbaijanis and Armenians get together with the Germans and finally drive the British out after fierce fighting. Romberg faces and kills Forbes. Romberg and his bestie Sergeant Ertl are celebrated as saviors of Baku but both men only want to go home – Germany.

Director needed a Baku-like place in Europe – with lots of oilfields and a forest of oil wells. Most ideal places for these descriptions were small Romanian towns of Moreni and Băicoi – both rich oil towns. Other scenes were shot in Poland and Germany. Filming began on 4 November 1940 and “World premiere” took place on 25 August 1942 in four Berlin movie theaters. 3 days later, Nazi Swastika was placed on the summit of Mount Elbrus. Soldiers on movie were 900 Romanians soldiers comprised of Royal Cavalry corps and infantry. To make it more real, oilfields blown up, oilwells set on fire, all blasts and noises scared villages around the movie set. French premiere took place in 11 march 1943.

The production costs were phenomenal to other productions. 3085000 Reichmarks (more than 30.000.000 USD) spent due to the cost-intensive foreign shootings. By March 1943, 2371000 RM were recorded at the German box office. There were no single Turkish or Azerbaijani actors, all roles played by Europeans, except for Aruth Wartanian who played the role of a Soviet intelligence agent. He was born in Nakhchivan, 1880 and died after a stroke in 1945. Soundtrack was composed by Alois Melikhar, a renowned Austrian composer and conductor of Berlin Philharmony. He was a teacher between 1923 and 1926 in German colony of Helenendorf (now Göygöl, Azerbaijan).

To conclude, arts are elastic – they can be bent. “Attack on Baku” was not only a propaganda for Germans, it was also meant for Azerbaijani, Armenian and Georgian prisoners of war – that, only Nazi Germany can save Caucasus from Soviet yoke and protect it against British capitalism. Of course, it was also bolstering Nazi army – be brave, fight against them. But result is clear – hundreds of thousands of victims, hollowed lives. Although most Nazi films are banned, they must be kept open for access of academicians and researchers, so that we may prevent neonazis.

WatchWatch
Subrubrikalar: