Canlı dil hər zaman onun tərkibindəki jarqon və senzurasız sözlərlə xarakterizə olunur. Hər bir xalqın mədəniyyətində arqo sözlər, belə demək mümkünsə, xüsusi “pərdəarxası” yer tutur, folklorun aşağı təbəqəsinin özülünü təşkil edir. Jarqonlar əksər hallarda heç də təhqiredici xarakter daşımır. Hər hansı xalqın dilində bu sözlər uzun illər boyunca kollektiv müşahidə və analiz nəticəsində yaranan fikri və nəticəni göstərən metaforalardır. Əslində, arqo deyimlər özündə səbəb-nəticə əlaqəsi, əxlaq, söyüş və yumoru əks etdirir.

Rasim Qaracanın “Azərbaycan arqo deyimləri” kitabı ilk dəfə əlimə düşəndə xeyli təəccüblənmişdim. Amma təəccübümün səbəbi kitabın məzmunu yox, bu sahədə aparılan araşdırmaların həcmi və elmi cəhətdən bu kitaba sərf olunan əmək idi. Arqo deyimləri öyrənərək, belə qərara gəldim ki, onlar xalqımızın bir çox xüsusiyyətlərini – qorxularını, həyata, gender, sosial və məişət məsələlərinə münasibətini hərtərəfli şəkildə özündə əks etdirir.

Rasim Qaraca – “Azərbaycan Arqo deyimləri”

Heç şübhəsiz, arqo deyimlərin müəllifi kişilərdir. Arqo deyimlərdəki qadınlara qarşı yönəlmiş xüsusi alçaldıcı, kobud münasibət də elə bu səbəbdən yaranıb (Nümunə: “Ərə gedəni s*kib divara söykəmirlər”, “Dul arvaddan g*t istəyən kimi”, “Dişi yalanmasa, erkək dolanmaz”, “Deşikli muncuq yerdə qalmaz”). Əlbəttə, zəif kişilər də bu senzurasız sözlərdən öz paylarının alırlar. Kitabda toxunulan mövzular arasında seks ümumiyyətlə başlıca roldadır. O, qisas, alçaltma, cəza aləti kimi göstərilir. Kişi cinsiyyət orqanı isə güclünün zəif üzərində qələbəsinin təzahürü kimi qələmə verilir. Bənzər metaforaların istifadə olunduğu hallara diqqət etsək görərik ki, iştirakçılar əksər hallarda elə kişilər özləridir (“Qorxmaz götə tez s*k girər”, “Kimin s*ki kimin götündə”, “Kimi s*kək qabağa düşək?”). Buna baxmayaraq, heç kim bunu özünə dərd eləmir, necə deyərlər: “Kişinin başına iş gələr”.

Heç kimə sirr deyil ki, söyüş və arqo deyimlərin “istifadəçiləri” cəmiyyətin müəyyən bir hissəsidir. Azərbaycan dili bütün XX əsr boyunca xeyli dəyişmişdir, elə bugün də dəyişilməyə davam edir. Adama elə gəlir ki, 20-30 il müddət geridönülməz linqvistik dəyişikliklər üçün elə də böyük zaman kəsiyi deyil. Lakin aydın məsələdir ki, keçən əsrin 70-ci illərinin azərbaycanlısı ilə müasir bakılının söhbəti baş tutmayacaq, onlar sadəcə olaraq bir-birlərini başa düşməyəcəklər.

XX əsr təkcə tarixi deyil, dilçilik baxımından da maraqlı ola bilər. Son bir neçə əsr ərzində onsuz da böyük dəyişiklik və təsirlərə məruz qalmış Azərbaycan dili (həm yazılı, həm danışıq) müvafiq transformasiyalar olmadan ayaqda qala bilməzdi. Qısa bir zamanda möhkəm kök salan bilinqvizmlə (azərbaycan və rus dillərinin tandemi) yanaşı, baş verən bu transformasiyaların təsirindən Azərbaycan dilində parçalanmalar yarandı. Özünəməxsus yüksək səviyyəli (böyüklərlə, qarşı cins nümayəndəsilə, kolleqalarla) mədəni ünsiyyət dili və daha aşağı səviyyəli (arqo-dil, oğru dili və türmə mədəniyyətinin təsirinə məruz qalmış) jarqonla zəngin küçə dili.

Maraqlısı budur ki, Azərbaycan dilinin qeyd olunan hər iki qolu inkişaf edir. Mədəni Azərbaycan dili türk və ingilis dillərinin təsirinə məruz qalır, peşəkar terminlərlə, neologizmlərlə zənginləşərək böyüyür, ikinci qol isə zamanla ayaqlaşır, cəmiyyətdəki dəyişikliklərdən təsirlənərək, onları özündə əks etdirir. Nəsillərarası söhbətlərdəki anlaşılmazlığın olduğu dövrdə Rasim Qaracanın işini düzgün qiymətləndirmək bir qədər çətindir. Ümumiyyətlə götürdükdə isə “Azərbaycan arqo deyimləri”, xüsusilə milli arqo sözlər köklərindən, yaşından və peşəsindən asılı olmayaraq istənilən azərbaycanlının anlaya biləcəyi həmin o universal dil ola bilər.

Dəmir sürtüldükcə parlayır.

Tags: