İncəsənət və Dizayn Fondu, təlimçi Enn Kleminson
12 aprel 2016, Moskva Britaniya Ali İncəsənət və Dizayn Məktəbi

 

1970-ci illərdə cərəyan etmiş Qadın İncəsənəti hərəkatı müasir və çağdaş qadın rəssamlara, o cümlədən visual incəsənət və musiqi kimi fərqli yaradıcı sahələrlə məşğul olan rəssamlara güclü təsir edib.

 

Qadın rəssamların müxtəlif zamanlarda məşğul olduğu ən yenilikçi, diqqətlə araşdırılan və ziddiyyətli mövzulardan biri, ümumi olaraq cəmiyyət və fərdi olaraq kişi ilə müqayisədə qadın bədəninin başa düşülməsi cəhdi olub. Bu essedə diqqət bu mövzu ilə bağlı çiy ət kimi ziddiyyətli mövzu daxilində yaradılan incəsənət əsərlərinə yönəlib.

2010-cu ildə məşhur amerikalı pop-müğənni Leydi Qaqa Los-Ancelesdə keçirilən MTV Video Musiqi Mükafatları tədbirinə ətdən hazırlanmış don, papaq və ayaqqabı geyərək qatılır. Müxtəlif mənbələrə istinadən bu hünərli addımın arxasında müxtəlif ismarıclar, o cümlədən anti-dəbə, ABŞ-da geylərlə bağlı hərbi siyasətə, həmçinin musiqiçilərin və sənətkarların müasir yaradıcılıq sənayelərində istismarına qarşı etiraz dururdu(http://www.bbc.com/news/magazine-11297832). Lakin, bu esse çərçivəsində bu addıma bir feminist addımı kimi baxmaq lazımdır – yalnız  məşhur müğənninin yox, ət parçası kimi dərk edilmək istəməyən bir qadının güclü ismarıcı.

 

 

Şəkil 1: 2010-cu ildə Amerikalı pop-müğənni Leydi Qaqa MTV Video Musiqi Mükafatları tədbirinə ətdən hazırlanmış libasda qatılır.
(Mənbə: http://www.mtv.com/news/2513136/2010-vmas-lady-gaga-meat-dress-real/)

 

Kütləvi İnformasiya Vasitələri və ictimaiyyət Leydi Qaqanın bu libasını coşqulu reaksiya ilə qarşıladı. Rəylər olduqca ziddiyətli idi – heyvan hüquqlarını qoruyan təşkilatlar çiy ətdən hazırlanmış donu qınadığı halda, müğənnin pərəstişkarları və dəb epatajı tərəfdarları ondan valeh olmuşdular. KİV və ictimayyətin əksəriyyəti, bu paltarı Leydi Qaqa tərəfdən özü üçün hazırladığı eksklüziv əsər sayırdı. Lakin 20-ci əsr Qadın İncəsənəti tarixində buna birbaşa istinadlar var. Və ola bilsin ki, müğənni və onun komandası, o cümlədən geyim dizayneri Frenk Fernandes, bu diqqət cəlb edən libası hazırlayarkən qeyd edilən istinadlardan ilhamlanıblar.

 

Lakin, bu mənbələri gözdən keçirmədən öncə, 20-ci əsr feminist hərəkatı çərçivəsində qadının və qadın bədəninin nə kəsb etməsi ilə bağlı məsələni araşdırmaq vacibdir. Simon de Büvar sual edir: “Əgər biz müvəqqəti olsa da, qadınların mövcud olmasını qəbul ediriksə, onda biz soruşmalıyıq ki, qadın nədir?” (Conboy, Medina, Stanbury, 1997, s. 1). Bu suala cavab vermək üçün, yəqin ki, bir çox insan ilk olaraq qadının fiziki xüsusiyyətləri – döşlərini, uzun saçlarını, doğmaq bacarığını önə çəkir.  Sərt ictimai şərtliliklərinin yumşalması səbəbindən bu dəyərlərin minilliklər müddətində mövcud olmasına baxmayaraq, müharibəsonrası Qərbin populyar mədəniyyəti, kişilərdən fərqli olaraq, fiziki xüsusiyyətlərin daha çox qiymətləndirildiyi qadına bu cür səthi baxışın sürətləndiyinin şahidi olub. Bunu daha çox çimərlik geyimləri ilə bağlı dəbdə görmək olar. (şək. 2). Nəticədə get-gedə qadının bədənin bir çox hissəsi daha çox görünməyə başlayır. Təbii olaraq, açıq bədənin nümayişi McDonald`s burgerləri və KFC toyuq budları dövründə istehlakçıların istehlak etdiyi məhsulla – ətlə müqayisə edilməyə başladı. Bu prosess zamanı seksual ehtirasla iştah arasında sərhəd itməyə başlamışdı. Həqiqətəndə, 20-ci əsrin elmi araşdırmaları sübut etmişdirlər ki, insan beyninin seksual ehtiras və iştaha cavabdeh hissələri arasında birbaşa əlaqə var (https://spoonuniversity.com/lifestyle/why-your-brain-thinks-food-and-sex-are-the-same/).

 

Şəkil 2: Qadın çimərlik geyimlərinin gəlişməsi 1890-2010-cu illər

 

Təbii olaraq, bu ideyalar modernist incəsənətlə, xüsusən də 1960-70-ci illərdə fərdi olaraq qadınlıq ideyasını araşdırmağa və öz əsərlərində modernist incəsənətə qarşı durmağa başlayan qadın rəssamların yaradıcılığı ilə ahəngləşir. Təsadüfi deyil ki, incəsənətin müxtəlif sahələrində öz ideyaları üzərində işləyən qadın rəssamlar, nəticədə qadın bədənini çiy ət vasitəsi ilə əks etdirməyə başladılar.

 

1964-cü ildə Keroli Şnemann Parisdə keçirilən İlk Azad Özünüifadə Festivalı üçün “Ət ləzzəti” adlı performansını təqdim edir. Elə həmin il London və Nyu-Yorkda nümayiş etdirilən bu performans izləyicilər tərəfindən həm heyranlıqla, həm də ikrahla qarşılanır. Bu performansda alt paltarlarınadək soyunmuş qadınlardan və kişilərdən ibarət bir qrup, boyalanmış bədənləri çiy toyuq və balıq əti, həmçinin kolbasalar örtülmüş şəkildə rəqs edərək və yerdə fırlanaraq bir-biri ilə intensiv şəkildə təmas edir. Toxunuşlar, səs, iy və dad sayəsində performans nəinki yalnız ifaçılar üçün, həmçinin izləyicilər üçün olduqca emosional və stimulyasiya edici olmuşdur. İzləyicilər bir performansı eyni zamanda həm seksual, həm də itələyici, həm dəyişən və həm də qəbuledilməz sayırdılar. Rəssamın özünün dediyi kimi, bu “ekstazik qrup ritualı” bir ət bayramı idi, “erotik ayinin xüsusiyyəti: hər an emosional, gülməli, sevincli, itələyici ola biləcək incəlik, vəhşilik, dəqiqlik və imtinalıq kimi keyfiyyətlərin arasında fırlanan… bir material kimi olduqca həlim ət bayramı” (http://theculturetrip.com/asia/china/articles/fashioning-meat-into-art-carolee-schneemann-zhang-huan-and-lady-gaga/). Əsərin sırf qadın bədəninə həsr olunmadığı halda, özlüyü ilə birgə kişi bədəni ilə müqayisədə, orada güclü qadın təcəssümü mövcud idi. Amma buna baxmayaraq, bu perfromansda kişilərin dominant olduğunu rahat görmək olur, çünki onlar qadınları tutmağa, dişləməyə, demək olaraq yeməyə çalışaraq onları “ram edirlər”. Bu əsər, birmənalı olaraq, gələcək feminist incəsənət hərəkatı baxımından bir novator əsər kimi qəbul edilə bilər.

 

Şəkil 3: Keroli Şnemann Ət Ləzzəti, Qrup preformansı, çiy balıq, toyuq, kolbasalar, boya, plastik, ip, doğranmış makulatura, 1964

 

Şnemannın “Ət Ləzzəti”-ndən 20 il sonra, 1987-ci ildə kanadalı rəssam Yana Sterbak öz Vanitas  – anoreksiya xəstəliyinə tutulmuş ətdən don geyinən albinos qadın təsvir edən əsərini təqdim edir.Bu əsər üçün rəssam ət parçalarını bir-birinə tikib don hazırlayır və o donu öz çılpaq bədəninə geyir. Bununla o, “bədən ruhu geyindirdi” ideyasını ifadə etmək istəyirdi. Təbii olaraq, bu geyim qurumaqla köhnə ət və balıq kultivasiya prosesləri ilə ahəngləşməliydi (bax Şək. 4)

 

Şəkil 4: Yana Sterbak, Vanitas: Anoreksiyalı albinos üçün ətdən don. Can əti, duz, sap, kağız üzərində fotoqrafiya, 1984

 

2012-ci ildə Kanada İncəsənət Şurasına verdiyi müsahibəsində Sterbak belə deyirdi:

 

“Vanitas-ın yaradılmasında qeyri-adi heç nə yox idi. Ət və ya duzlu balığın qaxac edilməsi prosesi minilliklərdi ki mövcuddur. Burada yeni bir şey yoxdur. Ola bilsin yenilik mənim bu prosesi müasir incəsənət səhnəsinə və sərgi məkanlarına gətirməyimlə bağlıdır. İsmarıc güclü ola bilər. Bəziləri deyirdilər ki, ismarıc, əsasən də onun tarixi yanı, hər kəs tərəfindən anlaşıla bilməz. Vanitas adı İntibah dövrünün, meyvə, güllər, çürümə prosesini təsvir edərək zamanı rəssamlıq sənətinin kiçik detalları vasitəsi ilə əks etdirən, əsərləri ilə ahəngləşir. Bu əsərlər bizə vaxtın axdığını və hal-hazırda fəaliyyətdə olmalı olduğumuzu xatırladır. Əslində, bu buddist təfəkkürüdür. İnsanlar artıq, əsasən yemək otağından asılan bu rəsmlərə fikir vermir. İspanca bu cür rəsmlərə bodeqon, vanitas və ya memento mori deyirlər. Əgər mənim bu spesifik əsərim neqativ konnotasiya daşıdığı kimi görünürsə və ya təxribatçı qismində alqılanırsa … mənim ağlımdan bu keçməmişdi və bu mənim niyyətim deyil, çünki mənim üçün bu material sadəcə olaraq qocalmanın və zamanın axmasının təcəssümüdür. Bu qədər”. (https://www.youtube.com/watch?v=LFbvE1crXkI)

 

Gördüyümüz kimi, əsərin ərsəyə gəlməsindən sonra uzun illərin keçməsinə baxmayaraq müəllif onun arxasında hansısa feminist ideyanın dayandığını demir. Lakin təsadüfi və ya yox, bu əsər incəsənətşünaslar tərəfindən qocalmanın və zamanın axmasının ifadəsi ilə birlikdə güclü qadın iddiası qismində təhlil edilib: “bu əsər qadın bədəninin ət parçası qismində ifadə edilməsinə qarşı nifrətlə doludur. Bu həmçinin qadınların aldanışa və xəstəliklərə yol açan mal kimi öz bədənlərinə qarşı inamsızlığını əks etdirir.” (Geczy and Karaminas, 2012: 1). Mən, şüuraltı olsa da, tənqidçilərin bu fikri ilə razılaşardım ki, Sterbakın libası qərb patriarxal cəmiyyətin 20-ci əsrdə qadınlara münasibətini və nəticə etibarı ilə qadınların bu kişilərin alqılaması ilə bağlı öz şəxsi mövqeyini əks etdirir. Con Berqerin “Görmənin yolları”-nda yazdığı kimi: “Kişi qadını arzulayır. Qadın arzulanmağı arzulayır. Kişi qadına baxır. Qadın isə baxıldığına baxır”. (https://www.youtube.com/watch?v=m1GI8mNU5Sg).

 

Beləliklə, Vanitas əsəri növbəti ideyanın parlaq təcəssümüdür – kişilər qadınlara qəssabxanadakı ət parçası kimi baxır, qadınlar isə bununla bağlı çox anlayışlı və zəyifdirlər, lakin, açığı, bir seçimə malik olmadıqları səbəbindən, onların bunu dərk etməsi tarixən öz bədənləri və kişilərin onlara baxması ilə sıx əlaqəlidir. Hətta əsərin adı belə orada tədirginliyin olduğuna işarə edə bilər – lakin kimin tədirginliyi? Bəlkə digərlərinin onlara baxmasını sevən qadınların, amma ola bilsin ki, baxmaqla öz gücünü və üstünlüyünü nümayişini aşkar etməkdən narahat olan kişilərin?

 

Qayıdaq Leydi Qaqaya. O, öz ət libası ilə bağlı belə demişdi: “Bunun bir çox təfsiri var, lakin bu gecə geyim mənim üçün, əgər inandığımızı qorumuruqsa, öz hüquqlarımıza görə mübarizə aparmayacayıqsa, çox qısa zamanda sümüklərimizin üzərindəki ətimiz qədər hüquqlarımız qalacaq” (http://www.billboard.com/articles/news/956399/lady-gaga-explains-her-meat-dress-its-no-disrespect). Ola bilsin ki, kimsə bunu olduqca açıq və səthi bir fikir kimi qəbul edir, lakin öz sadəliyi və birbaşalığı sayəsində çox böyük gücə malikdir. Leydi Qaqanın iqtibasını rahat şəkildə, öz novator üslubları ilə qadın bədəninin dərk edilməsi və cəmiyyətin ona münasibəti ilə bağlı araşdırmalar aparan Keroli Şnemannın və Yana Sterbakın konseptual əsərlərinə aid etmək olar. Bu rəssamların yaradıcılığı, həmçinin Qaqanın insanların qarşısına ət parçası şəklində çıxması  – son 50 ildə cəmiyyətə meydan oxuyan vacib və güclü ideyalardır.

THE ART AND DESIGN CONTEXT ESSAY by Yana Malysheva-Jones

 

Foundation Art & Design Part Time, Tutor Anne Cleminson

British Higher School of Art and Design Moscow 12 April 2016

 

The Women’s Art movement of the 1970s had a great impact on Modern and Contemporary female artists, such as those from the visual arts, as well as from various creative fields including music.

One of the most pioneering, highly studied and controversial themes that female artists have worked with at different times is the attempt to understand the female body in relation to society in general, and men in particular. This essay will focus on artworks that were made with this topic in mind through the very controversial medium of fresh meat.

 

In 2010, famous American pop singer Lady Gaga made the headlines for wearing a dress made of pieces of meat together with the meat hat and shoes to the MTV Video Music Awards in Los Angeles (see fig.1). According to various sources there were different messages behind such a courageous act, including an anti-fashion protest, a protest against the U.S. army anti-gay policy and exploitations of musicians and artists in contemporary creative industries (http://www.bbc.com/news/magazine-11297832). However, considering the topic of this essay, it is necessary to look at this act as at the feministic one – a strong message of not just a popular singer, but a woman who does not want to be seen as a chunk of meat.

 

Figure 1: American pop singer Lady Gaga wearing a meat dress for the MTV Video Music Award, Los Angeles, 2010

(Source: http://www.mtv.com/news/2513136/2010-vmas-lady-gaga-meat-dress-real/)

 

The reaction from the media and the public to Gaga’s red carpet outfit was stormy, and just as the dress itself, very controversial – from outraging statements by animal right organisations to admiring comments of Gaga’s fans and fashion epatage lovers. Curious enough, based on my personal research there had been very few attempts by the media to understand the source of the dress and the singer’s act. Most of the public and media thought of the Gaga’s meat dress as an exclusive piece produced solely by and for the singer. However, there are direct references to it in the history of the 20th century Feminist Art, whom the singer and her creative team, including the dress designer Franc Fernandez, might have taken as a starting point for this attention-seeking outfit.

 

But before tracking those references down it is important to look briefly at the questioning of what is woman and and what is the female body in the feminist movement of the 20th century. Simone de Beauvoir asks, ‘If (…) we admit provisionally, that women do exist, then we must face the question: what is a woman?’ (Conboy, Medina, Stanbury, 1997, p. 1). To answer this question the majority of people would probably first of all focus on physical features of a woman like breasts, long hair, her ability to give birth etc. Although these values have existed for millennia due to relaxation of strict social conventions, the postwar Western popular culture has seen a rapid acceleration of this superficial view of women in which physical attributes are valued most highly, certainly more than man. This is most commonly seen in fashion, where swimwear is the most striking example of this (see fig.2). As the result more of the female body started to be seen more often. Naturally, the exposure of more bare skin was equated with flesh – a product to be consumed in a consumer age, much like McDonald’s burger and KFC chicken. During this process the line between sexual appetite and appetite for food became blurred. Indeed, the 20th century scientific studies have shown that there is a direct link in the parts of the human brain that react to sexual arousals and appetite for food (https://spoonuniversity.com/lifestyle/why-your-brain-thinks-food-and-sex-are-the-same/).

 

Figure 2: Development of the women swimming costume, the 1890s-2010s

 

Naturally these ideas strongly resonated with the modernist art, especially among the female artists of 1960s – 1970s who started exploring the idea of womanhood by itself and oppose to a modernist culture in their works. Working on their ideas through various mediums it is not surprising that eventually some artists narrowed down a representation of the female body directly to raw meat as flesh.

 

In 1964 the American artist Carolee Schneemann performed her Meat Joy at the First Festival of Free Expression in Paris for the first time (see fig.3). The same year the performance traveled to London and New York where it was met by the audience both with admiration and disgust. Meat Joy is a performance in which a group men and women, stripped to the underwear, dance and roll on the floor intensively interacting among each other while being gradually covered with raw chicken, fish and sausages, as well as paint onto their bodies. The performance was highly sensual and stimulating through touching, hearing, smelling, tasting not only for performers themselves, but due to its’ intensity also for the audiences who found it altogether sexual and disgusting, transformative and unacceptable. This ‘ecstatic group ritual’, as the artist put it herself, was a celebration of the flesh, ‘the character of an erotic rite: excessively indulgent, a celebration of flesh as material…shifting and turning between tenderness, wilderness, precision, abandon; qualities which could at any moment be sensual, comic, joyous, repellent’ (http://theculturetrip.com/asia/china/articles/fashioning-meat-into-art-carolee-schneemann-zhang-huan-and-lady-gaga/). Despite the work was not focused solely on the female body, it definitely had a strong and powerful female presence by itself and also in relation to a male body – still it is easily seen that men are dominating in this performance trying to ‘possess’ women by grabbing and biting women, almost eating them. This work can definitely be seen as one of the pioneering ones for the future Feminist Art movement.

 

Figure 3: Carolee Schneemann, Meat Joy, Group performance at Festival of Free Expression in Paris. Raw fish, chickens, sausages, wet paint, plastic, rope, shredded scrap paper, 1964

 

More than 20 years after Schneemann’s Meat Joy, in 1987 the Canadian artist Jana Sterbak produced her Vanitas: Flesh Dress for an Albino Anorectic. For the work the artist had sewn a dress out of number of meat pieces and put it on her naked body mainly to depict the idea that ‘the body clothed the soul’ (Geczy and Karaminas,  2012: 1). Naturally, the dress was intended to dry technically resonating the old meat and fish cultivating processes (see fig.4).

 

Figure 4: Jana Sterbak, Vanitas: Flesh Dress for an Albino Anorectic. Flank steak, salt, thread, color photograph on paper, 1987

 

As Sterbak explains in her interview for the Canada Council for the Arts in 2012: ‘There is nothing extraordinary about the making of Vanitas. The meant-drying or the salt-and-fish-drying process has existed for millennia. There is nothing new about it. Maybe the novelty is the fact that I brought the process into the contemporary art scene and into the exhibition space. The message might be strong. And some said that the message, specifically its historical reference might not be understood by everyone. The title Vanitas echoes Renaissance works, in which the passage of time is illustrated by fine details in the painting of fruit, flowers, and by the depiction of rot. These works were intended to remind us that time flies, and that we have to be engaged now. Essentially, this reflection is almost Buddhist. Eventually people stopped paying attention to these paintings, which were mainly found in dining rooms. In Spanish these paintings are called bodegon, vanitas or even momento mori. If this specific work of mine has been seen as having negative connotations or has been perceived as provocative…well, it didn’t occur to me, and it was not my intention, because, for me, the material was simply and concretely expressing the idea of aging, and the passage of time. That’s all’. (https://www.youtube.com/watch?v=LFbvE1crXkI)

 

As we see, talking about the work even years later after its’ first production, the artist does not mention any feministic ideas behind it. But nevertheless, intentionally feminist or not, the dress was, analyzed by art critics not only as the reference to aging and time passing by, but also as a strong female statement: ’it is a work replete with feminist anger to the objectification of women’s bodies as hunks of flesh. It also represents women’s distrust of their own bodies as commodities that leads to self-fictionalizing and illness’ (Geczy and Karaminas,  2012: 1).  I would tend to agree with the critics that even if only subconsciously, the Sterbak’s dress reflects the Western’s patriarchal society’s attitude to women in 20th century, and as a result, own women’s attitude to those male perceptions. As stated by John Berger in his ‘Ways of Seeing’: ‘Men dream of women. Women dream of themselves being dreamed of. Men look at women. Women watch themselves being looked at’ (https://www.youtube.com/watch?v=m1GI8mNU5Sg). Vanitas: Flesh Dress for an Albino Anorectic is therefore, a striking embodiment of this idea – men looking at women as at pieces of meat in a butchery, and women being very conscious and vulnerable about it, but not having any choice in fact, as their perceptions of themselves is historically tightly connected with their bodies and the male gaze at them. Even the title of the work might suggest that there is a vanity in this – but whose vanity? Apparently of women who like to be looked at, but probably of men, who find vanity in the act of gaze demonstrating their power and superiority by doing so?

 

Returning to Gaga, this is how she commented on her meat finery in one of the interviews: ‘…it has many interpretations, but for me this evening it’s [saying], ‘If we don’t stand up for what we believe in, if we don’t fight for our rights, pretty soon we’re going to have as much rights as the meat on our bones.’ (http://www.billboard.com/articles/news/956399/lady-gaga-explains-her-meat-dress-its-no-disrespect). It might seem to have quite an obvious and superficial meaning, but that is why it is so strong – due to its’ directness and simplicity. The quote by Lady Gaga can be easily referred to the conceptual art works of Carolee Schneemann and Jana Sterbak who in their own pioneering ways reflected on an understanding of the female body and society’s attitude to it. Their reflections the relatively small circle of professional artists , as well as Gaga’s public appearance as a meat chunk are all very crucial and powerful messages that definitely have challenged society in the last 50 years.

Tags: